Asklepiades van Samos (actief rond 270 v. Chr.) was een meester in het schrijven van epigrammen, maar wat is eigenlijk een epigram?

Een epigram is oorspronkelijk een opschrift, bijvoorbeeld op een graf of op een wijgeschenk, om bezoekers te informeren. Om zo’n inscriptie pakkender te maken, werd er vaak gekozen voor een vaste versvorm: we komen op Griekse en Romeinse graven de dactylische hexameter tegen (zes keer een lange klank -wij zouden het klemtoon noemen, maar het Grieks kent een melodische toonval-, gevolgd door twee korte lettergrepen of één lange), al dan niet afgewisseld met een pentameter (een versregel met twee keer tweeënhalve dactylus); daarnaast treffen we opschriften aan in een jambische versvorm.

In de hellenistische tijd, zeg maar vanaf 300 v. Chr., zien we dat het epigram ook voor andere doeleinden gebruikt wordt. Het epigram wordt literair. Naast graf- en wijopschriften zien we korte liefdesgedichten en drinkliederen ontstaan, die dezelfde structuur hebben. De belangrijkste informatie of clou volgt meestal aan het eind. Een goed epigram moet immers origineel zijn en een onuitwisbare indruk achterlaten op de lezer. Dit maakte het genre ook geschikt voor raadsels of voor literaire grappen.

In de hellenistische tijd verandert de vorm van een epigram dus van een algemene kennisgeving naar een origineel, kort verhaal met een verrassende wending en een heel subjectief en lyrisch karakter. Dichters als Asklepiades waren er verzot op. Het verrassende zat hem niet in zware, epische vergelijkingen, maar in alledaagse zaken. Zo kon zelfs een vlieg of een bloemenkrans een boeiend onderwerp vormen. Details uit het alledaagse leven werden uitgelicht en overladen met een zweem van romantiek.

Onderstaand gedicht vormt een goed voorbeeld. Wat je leest zijn de instructies van een jonge meester (een persona van de dichter zelf?) aan zijn slaaf, oftewel een hellenistisch boodschappenlijstje. Een scène uit het dagelijks leven, maar met een twist. Dit zijn niet de dagelijkse boodschappen; de aankopen hebben een specifiek doel en wat deze bedoeling is, heeft de dichter voor het laatst bewaard: Τρυφέραν… κάλεσον (je moet Tryphera roepen).

Het gedicht kan op verschillende manieren worden uitgelegd. Het kan zijn dat de opdrachtgever zijn slaaf instructies geeft voor het opzetten van een feestelijke avond en daarbij bedenkt dat de avond niet compleet is zonder een gezelschapsdame. Tryphera vormt op die manier simpelweg de laatste bestelling op de boodschappenlijst, die louter voor de opdrachtgever zelf bedoeld is.

Maar het wordt spannender wanneer je je inbeeldt dat de ware reden van het opzetten van dit romantische diner toch Tryphera moet zijn. Dat past ook beter bij de sfeer van het liefdesepigram. Het voor je winnen van een geliefde vormt een veelvoorkomend motief. Normaal gesproken kan een bloemenkrans volstaan om de liefde te betuigen, hier worden het er zelfs zes (ik ben vrij geweest in de vertaling, maar er staat ‘krans’ in het Grieks, geen boeket). Bovendien zijn bloemen niet genoeg: er moet een hele maaltijd aan te pas komen. De verliefde opdrachtgever lijkt het nog behoorlijk spannend te vinden om zijn slaaf bij haar langs te sturen. Verlegen bewaart hij de belangrijkste opdracht voor het laatst en draait er zo lang mogelijk omheen. Je kunt je voorstellen dat hij bloost wanneer het hoge woord eruit komt.

En Tryphera? Zal ze op de uitnodiging ingaan? Haar naam geeft al aan dat zij een mondaine dame is. Tryphera betekent niet alleen ‘zacht’ en ‘vrouwelijk’, maar heeft tegelijkertijd ook iets decadents, iemand die ergens haar neus voor op kan halen. Tryphera is dus geen makkelijk meisje of de eerste de beste straathoer, maar iemand die veroverd moet worden. De verliefdheid van de opdrachtgever lijkt oprecht. Tryphera mag dan een hetaire zijn (een keurig burgermeisje kon niet zomaar met een man aan tafel gaan), maar ze was kennelijk wel een dure escort-girl, die zelf haar klanten koos.

In deze vertaling heb ik het oorspronkelijke metrum (het ritme van de lettergrepen) van het epigram behouden. Asklepiades schreef zijn epigrammen in elegisch distichon: een dactylische hexameter (—∪∪ | —∪∪ |—∪∪ | —∪∪ |—∪∪ | — — ), gevolgd door een pentameter (—∪∪ | —∪∪ | — || —∪∪ | —∪∪ | —). Dit werd het model voor literaire (liefdes)epigrammen en voor de (liefdes)elegie, een genre dat hieruit voortvloeide.

Schermafbeelding 2017-07-26 om 22.41.22.png

 

Meer weten?

Lees bijvoorbeeld Hermeneus, jaargang 63, aflevering 2 online op http://www.nkv.nl/hermeneus-online.

 

 

Advertenties